Home » Featured, Văn Học - Văn Nghệ

Hoàng Ngọc Nguyên: CHIỀU TRÊN PHÁ TAM GIANG ĐI TÌM MỘT ĐỜI ĐÃ MẤT

22 Tháng Bảy 2019 58 views No Comment


Nhà thơ Tô Thùy Yên và bìa trước ca khúc Chiều Trên Phá Tam Giang do nhạc sĩ Trần Thiện Thanh phổ nhạc .

Hoàng Ngọc Nguyên

 
Nhà thơ Tô Thùy Yên đã qua đời vào ngày 21-5 vừa qua tại thành phố Houston, tiểu bang Texas, thọ 81 tuổi. Để biết thêm về ông, chúng ta có thể nhắc rằng ông sinh quán ở Gò Vấp (ngoại ô Saigon, Phú Nhuận đi lên Ngã Ba Chú Ía, Ngã Năm Chuồng Chó), lớn lên ở trường trung học Petrus Ký, rồi Đại học Văn khoa (ban Pháp văn), vào quân ngũ năm 23 tuổi, ra đời là một sĩ quan trong ngành Chiến tranh Chính trị, cấp bâc cuối cùng trước khi bước vào nhà tù cộng sản sau năm 1975 là thiếu tá trưởng phòng Tâm Lý Chiến, và ông đã ra vào các trại “cải tạo” ba lần trong một thời gian tổng cộng là 13 năm (gần 1/6 đời người), trước khi qua Mỹ vào năm 1993 với tính cách tù nhân chính trị. Tin tức có thể chỉ ngắn ngủi như thế thôi, nhưng nỗi xúc động tràn ngập đối với những ai đã biết ông trong  thời gian qua, có thể năm sáu chục năm mà cũng có thể ngắn hơn đối với những thế hệ lớn lên sau này. Ông là một nhà thơ, và chỉ là một nhà thơ, có nghĩa là không tham gia các lĩnh vực văn học, nghệ thuật khác, nhưng có lẽ chỉ là một nhà thơ cũng đã đủ cho ông. Tô Thùy Yên, tên thật là Đinh Thành Tiên, đã có tiếng trong giới văn nghệ từ những năm cuối của thập niên 50. Ông là khuôn mặt trẻ sáng tạo trong nhóm Sáng Tạo, và là một người miền nam hiếm có trong một nhóm nghệ thuật phần lớn là ngưòi miền bắc và miền trung.

Ngay tình mà nói, một nhà thơ nổi tiếng không phải là dễ, một nhà thơ có thơ được người ta đọc, người ta biết thật là khó. Thời trước đã thế, thời nay còn tệ hơn. Đương nhiên, từ bao đời chẳng ai có thể kiếm sống bằng “nghề” làm thơ. Và cũng đương nhiên, trong cuộc sống ngày đêm người ta lên mạng càng có ít người tìm được cảm hứng trong cuộc sống bằng làm thơ. Tô Thùy Yên lại là một nhà thơ mới, có nghĩa là ông không theo vần điệu của thơ cổ điển như thơ đường, thất ngôn bát cú, song thất lục bát, ngũ ngôn… Cho nên, một nhà thơ có người đọc, có ai nhớ đến mình ngoài bạn bè trong giới văn nghệ, có khi phải đếm trên đầu ngón tay.  Bởi thế, khi chúng ta nói “sự ra đi của ông là một mất mát lớn”, nhiều khi lương tâm của chúng ta thấy bao nỗi ngượng ngùng. Thông thường người ta chẳng mấy biết đến những gì mình đã có, ngay cả người già  – cho đến khi mất mát. Thôi thì hãy nhìn lại những gì đã được để lại – và tâm niệm cố sức gìn giữ lấy!

Như nay chúng ta đang nhìn đến Chiều Trên Phá Tam Giang!

 

Chiều trên phá Tam Giang
anh chợt nhớ em
nhớ ôi niềm nhớ ôi niềm nhớ
đến bất tận
em ơi … em ơi
Giờ này thương xá sắp đóng cửa
người lao công quét dọn hành lang
giờ này thành phố chợt bùng lên
để rồi tắt nghỉ sớm
ôi Sàigòn Sàigòn giờ giới nghiêm
ôi Sàigòn Saigòn mười một giờ vắng yên
ôi em tôi Sàigòn không buổi tối
Giờ này có thể trời đang nắng
em rời thư viện đi rong chơi
hàng cây viền ngọc thạch len trôi
nghĩ đến ngày thi tương lai thúc hối
căn phòng nhỏ cao ốc vô danh
rồi nghĩ tới anh … rồi nghĩ tới anh … nghĩ tới anh
Giờ này có thể trời đang mưa
em đi dưới hàng cây sướt mướt
nhìn bong bóng nước chạy trên hè
như đóa hoa nở vội
giờ này em vào quán nước quen
nơi chúng ta thường hẹn
rồi bập bềnh buông tâm trí
trên từng đợt tiếng lao xao
Giờ này thành phố chợt bùng lên
em giòng lệ bất giác chảy tuôn
nghĩ đến một điều em không rõ
nghĩ đến một điều em sợ không dám nghĩ
đến một người đi giữa chiến tranh
lại nghĩ tới anh … lại nghĩ tới anh … nghĩ tới anh…

 

Đó là bài thơ của Tô Thùy Yên được nhạc sĩ Trần Thiện Thanh phổ nhạc vào khoảng năm 1972, một tác phẩm bất hủ của cả thi sĩ và nhạc sĩ. “Chiều Trên Phá Tam Giang” cũng nói lên một sự thật hiển nhiên: thơ và nhạc có khi cần song hành để cho có thể đến được một quần chúng xứng đáng với cả hai. Nhạc sĩ Pham Duy có thể đã suy nghĩ sâu sắc về điều này, nhưng cũng phải nói ông có những càm hứng phi thường trước những bài thơ ông đã tuyển chọn, cho nên một phần sự nghiệp vĩ đại của ông là những bài nhạc phổ thơ này, và ngược lại, những đóng góp của ông cũng rất to lớn mà sự tri ân phải đến từ nhiều phía, trong đó có cả chúng ta.

Có những thi sĩ nổi tiếng chúng ta khó thể quên như Tản Đà (Tống Biệt), Vũ Hoàng Chương (Đời Vắng Em Rồi Say Với Ai), TTKH (Hai Sắc Hoa Ti-gôn), Huy Cận (Ngậm Ngùi), Lưu Trọng Lư (Tiếng Thu, Một Mùa Đông, Mắt Buồn), Hồ Dzếnh (Chiều), Đinh Hùng (Mộng Dưới Hoa), Nguyên Sa (Áo Lụa Hà Đông), Thanh Tâm Tuyền (Nửa Hồn Thương Đau), Cung Trầm Tưởng (Mùa Thu Paris, Tiễn Em, Bên Ni Bên Nớ), Phạm Thiên Thư (Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng, Ngày Xưa Hoàng Thị), Nguyễn Tất Nhiên (Em Hiền Như Ma Soeur, Thà Như Giọt Mưa, Hai Năm Tình Lận Đận). Và sở dĩ chúng ta may mắn được biết những nhà thơ này, thưởng thức đươc những vần thơ có thể quyện mãi trong tim, trong óc của chúng ta (bởi thế thơ mới khác văn) một phần chính là nhờ những nhạc sĩ tâm hồn phong phú, đa cảm, giàu cảm hứng chuyển những vần thơ này thành điệu nhạc. Cũng giống như Jacques Prevert phải cần bài thơ của ông Les Feuilles Mortes chuyển thành bài nhạc mới đến rộng rãi được với đại chúng.

Chúng ta có một thời phong phú đáng tự hào với một nền văn hóa nhân sinh và tự do trong thời chiến. Trong những năm chiến tranh, trong khi ở ngoài miền bắc người ta đều phải nín lặng trước bao nhiêu vấn đề phát sinh vì cuộc chiến xâm lược vào miền nam, chỉ có giới văn nghệ sĩ quốc doanh mới đủ can đảm viết “Bác cùng chúng cháu hành quân” hay “Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây”, những người ở Miền Nam đã can đảm nói lên những khắc khoải, ưu tư của mình.  Bao nhiêu văn sĩ, nhạc sĩ, thi sĩ đã nói về vận nước đảo điên và thân phận con người tan nát trong cuộc chiến. Trong số những nhạc sĩ, thi sĩ này có nhiều người cầm súng. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Đông chẳng hạn. Rất nhiều người cầm súng là thi sĩ, đương nhiên trong một thời người ta còn thích làm thơ để chuyên chở tâm sự của mình về những khắc khoải trong thời chiến. Khi nghĩ đến những “tình cờ” khiến chúng ta có “Còn Chút Gì Để Nhớ” (thơ Vũ Hữu Định, nhạc Phạm Duy) hay “Chuyện Tình Buồn” (thơ Phạm Thanh Bình, nhạc Pham Duy), hay “Tình Khúc Trên Chiến Trường Tồi Tệ” (thơ Ngô Đình Vận, nhạc Pham Duy; Vận là phóng viên chiến trường của Việt Tấn Xã), hay “Người Tình Không Chân Dung” (thơ và nhạc Hoàng Trọng), chúng ta mới hiểu rằng chúng ta có thể thiếu sót nhiều lắm trong tổng kết và ký ức của mình.

Với Tô Thùy Yên, chúng ta có “Chiều Trên Phá Tam Giang”.

“Chiều Trên Phá Tam Giang” không phải là bài thơ duy nhất của Tô Thùy Yên được phổ nhạc và truyền tụng cho bao thế hệ trẻ già trước năm 1975. Sau năm 1975, sau thời gian 13 năm trong chốn lao tù, ông càng có thêm kinh nghiệm “học tập cải tạo” về chế độ “cộng sản xã hội chủ nghĩa” đích thực là gì, cho nên đã đưa ra bài thơ “Ta Về” để nói lên không phải là những thay đổi trong suy nghĩ của ông về thời thế, mà sự sâu sắc hơn, chín mùi hơn, chững chạc hơn, trưởng thành hơn của ông về chính trị, về vận mệnh của đất nước và về cái “nghiệp” đang chờ đợi mình, một người bỗng dưng mất “nhân dạng”. Bài thơ dài khoảng 900 chữ này đã nói khá đầy đủ về sự tuyệt vọng của tác giả, một người đáng được gọi là một “tráng sĩ”, trước số phận con người trước sự hẩm hiu của đất nước, nhưng không chỉ là sự tuyệt vọng, mà cả một sự kiên cường bất khuất trong đau buồn trước hoàn cảnh hay định mệnh như thế.

Chúng ta chỉ cần đọc qua ba đoạn kết thúc bài thơ để hiểu tâm sự đó:

Ta về như bóng ma hờn tủi
Lục lại thời gian kiếm chính mình
Ta nhặt mà thương từng phế liệu
Như từng hài cốt sắp vô danh

Ngồi đây nền cũ nhà hương hỏa
Ðọc lại bài thơ thuở thiếu thời
Ai đó trong hồn ta thổn thức
Vầng trăng còn tiếc cuộc rong chơi

Ta về như hạc vàng thương nhớ
Một thủa trần gian bay lướt qua
Ta tiếc đời ta sao hữu hạn
Ðành không trải hết được lòng ta

            “Ta Về” của Tô Thủy Yên cay dắng, rất khác “Khi Tôi Về” ngọt ngào, mơ mộng của nhà thơ Kim Tuấn (Nguyễn Phước Vĩnh Khuê), khi cuộc chiến còn tiếp diễn. “Khi tôi về” có “con chim câu nằm trong tổ ấm; dây thép gai hết rào quanh đồn phòng ngự; và người lính đã trở về cày đám ruộng xanh” qua giọng hát của Ngọc Minh. Bài thơ được Phạm Duy phổ nhạc, là một giấc mơ một thời thái bình thịnh trị – khi chưa có cộng sản đe dọa thay đổi một nếp văn hóa dân tộc và chính trị không cộng sản.“Khi tôi về, tôi đi thăm bờ sông thuở nhỏ; Tôi sẽ buồn vì chuyện ngày xưa; Tôi sẽ khóc vì chuyện quê hương; Bao lần đau khổ bao lần cay đắng…” Thế nhưng “Và khi thức dậy, tôi tìm thấy tôi” – thế thôi. Tất cả chỉ là ảo ảnh do sự khát khao đất nước thanh bình.


Phá Tam Giang

Phá Tam Giang ắt phải có nhiều người biết “Thương em anh cũng muốn vô. Sợ truông nhà Hồ, sợ Phá Tam Giang”. Một bãi sông nước mênh mông nằm bắt ngang tỉnh Thừa Thiên. Là một sĩ quan tâm lý chiến, Tô Thùy Yên thường bay ra đó để đến với những người lính Cộng Hòa chiến đấu ngoài trận tuyến A-Shau, vừa gặp những tù binh phần lớn từ Miền Bắc vào qua đường mòn Hồ Chí Minh. Cho nên, có thể nói ông đủ sức hiểu tâm trạng người lính của đôi bên: lính của mình lo lắng và bất lực trước gia đình, và lính địch chỉ có một ám ảnh là phải quyết tử để sống sót.

Để có thể hình dung Phá Tam Giang, hãy nghe lời mở đầu:

Chiếc trực thăng bay là mặt nước
Như cơn mộng nhanh
Phá Tam Giang, phá Tam Giang
Bờ bãi hỗn mang, dòng bát ngát
Cát hôn mê, nước miệt mài trôi
Ngó xuống cảm thương người lỡ bước
Trời nước mông mênh, thân nhỏ nhoi
Phá Tam Giang, phá Tam Giang
Nhớ câu ca dao sầu vạn cổ
Chiều dòn tan, nắng đọng nứt ran ran
Trời thơm nước, thơm cây, thơm xác rạ
Thơm cả thiết tha đời
Rào rào trận gió nhám mặt mũi
Rào rào trận buồn ngây chân tay…

Bài thơ dài hơn 1.000 chữ, có ba phần, Phần đầu là sự cảm nhận cuộc chiến tranh 15 năm hơn là mọt biểu hiện sự thâm độc phi nhân có tính diệt chủng của địch ngay đối với ngưòi dân và lớp trẻ bị Hà Nội lùa vào nam chỉ có một con đường chết trận; phần 2 nói lên nỗi đau buồn, day dứt của tuổi trẻ Miền Nam trước tương lai bất định và sự nhung nhớ “nhớ ơi niềm nhớ đến bất tận em ơi”, trong khi người yêu ở Saigon giòng lệ chảy tuôn khi “nghĩ đến một điều lo sợ không dám nghĩ”; phần ba nói đến sự tan nát của đất nước vì chiến tranh điên rồ, ngu xuẩn.  Bài hát chỉ thể hiện phần 2 và chỉ phần 2 cũng đủ làm cho ta chảy nước mắt. Tuy nhiên, rất nên tìm đọc phần 1 và phần 3 để hiểu toàn bộ thông điệp nhà thơ để lại cho các thế hệ sau. Bởi chính tất cả ba phần này đã làm cho “Chiều Trên Phá Tam Giang” là một sự lên án chiến tranh rất đầy đủ.

Vì sao ngươi tới đây?
Hỡi gã cộng quân sốt rét, đói
Xích lời nguyền sinh Bắc, tử Nam
Vì sao ta tới đây?
Lòng xót xa, thân xác mỏi mòn
Dưới mắt người làm tên lính nguỵ
Ví dầu ngươi bắn rụng ta
Như tiếng hét
Xé hư không bặt im
Chuyện cũng thành vô ích
Ví dầu ngươi gục
Vì bom đạn bất dung
Thi thể chẳng ai thâu
Nào có chi đáng kể
Nghĩ cho cùng, nghĩ cho cùng
Ví dầu các việc ngươi làm, các việc ta làm
Có cùng gom góp lại
Mặt đất này đổi khác được bao nhiêu?
Ngươi há chẳng thấy sao
Phá Tam Giang, phá Tam Giang ngày rày đâu đã cạn?

Sau này, Tô Thùy Yên đã có dịp nhìn lại bài thơ. Ông nói:

“Một tác giả tự trọng không bao giờ nên giải thích thêm nữa về tác phẩm của mình. Yếu tính của nghệ thuật là tự nó nói lên, đúng hơn là gợi lên, bằng những phương tiện đặc thù của mỗi tác phẩm những gì mà người nghệ sĩ muốn truyền đạt. Chung cho tất cả những bài thơ khác của tôi, chớ chẳng riêng gì với bài Chiều Trên Phá Tam Giang, tôi xin phép không phải làm một việc vô ích nữa là phụ chú. Còn giả dụ bây giờ nếu phải viết lại bài thơ Chiều Trên Phá Tam Giang, tôi có giữ nguyên cái nhìn như cũ không? Tôi sẽ trả lời là có mà chẳng phải ngần ngừ gì. Chiến tranh, nhất là chiến tranh ủy nhiệm huynh đệ tương tàn, bao giờ lại chẳng gây thương tổn nặng nề cho nhân phẩm?”

Ông ra đi là một mất mát thường tình của con người. Một mất mát lớn hơn chính là những gì ông đã để lại góp phần cho những thế hệ sau này học hiểu lịch sử, nhưng chẳng phải ai cũng chịu học, chịu hiểu!

Hoàng Ngọc Nguyên

Leave your response!

Add your comment below, or trackback from your own site. You can also subscribe to these comments via RSS.

Be nice. Keep it clean. Stay on topic. No spam.

You can use these tags:
<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

This is a Gravatar-enabled weblog. To get your own globally-recognized-avatar, please register at Gravatar.

Bộ gõ AVIM-Reloaded